नेपालमा प्रयोग हुने सिमेनटका प्रकार (Types of Cement Used in Nepal)
सिमेनट भनेको चूना पत्थर र अन्य खनिज पदार्थबाट बनाइने एक महिन पदार्थ हो, जसलाई पानी, बालुवा र ढुंगा (गिट्टी) सँग मिसाउँदा यसले टाँस्ने काम गर्दछ । यो आधुनिक निर्माणको आधार स्तम्भ हो र यसलाई अग्ला भवनदेखि लिएर पुल, सडक तथा ग्रामीण आवास निर्माणमा प्रयोग गरिन्छ । नेपालमा करिब ६० भन्दा बढी सिमेनट कारखाना रहेका छन् भने वार्षिक २५ मिलियन टन सिमेनट उत्पादन क्षमता रहेको छ ।
तपाईंको आवश्यकता अनुसार सही सिमेनट चयन गर्न सहयोग पुर्याउन नेपालमा पाइने प्रमुख सिमेनटका प्रकारहरू तल उल्लेख गरिएको छ।
१. साधारण पोर्टल्याण्ड सिमेनट (OPC - Ordinary Portland Cement)
OPC सिमेनट विश्वभर र नेपालमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने सिमेनट हो । यो क्लिंकर र जिप्समलाई पिसेर बनाइन्छ ।
विशेषताहरू: यसमा उच्च प्रारम्भिक बल (High early strength) र द्रुत सेटिङ क्षमता हुन्छ ।
ग्रेडहरू: नेपालमा यो मुख्यतया ४३ ग्रेड र ५३ ग्रेडमा उपलब्ध छ । ५३ ग्रेडले २८ दिनपछि ५३ मेगापास्कल (MPa) कम्प्रेसिभ बल दिन्छ, जुन उच्च भार सहन क्षमताको लागि उत्तम मानिन्छ ।
प्रयोग:
प्रयोग गर्ने सुझाव: OPC छिटो सुक्ने र बलियो हुने भए तापनि यसको प्रयोग प्लास्टर वा ईंटको जोर्नीमा गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्छ किनभने यसले चाँडै सुकेर चिरा आउन सक्छ ।
उदाहरण ब्रान्डहरू: जगदम्बा सिमेनट OPC, शिवम् सिमेनट OPC, उदयपुर सिमेनट ।
२. पोर्टल्याण्ड पोजोलाना सिमेनट (PPC - Portland Pozzolana Cement)
PPC सिमेनट OPC क्लिंकरमा फ्लाई एश (Fly ash) वा ज्वालामुखी खरानी जस्ता पोजोलानिक पदार्थ मिसाएर बनाइन्छ ।
विशेषताहरू:
प्रयोग:
प्रयोग गर्ने सुझाव: यो घरको लागि धेरै उपयुक्त मानिन्छ किनभने यो OPC भन्दा सामान्यतया सस्तो हुन्छ र मौसमी प्रभावलाई राम्रोसँग सामना गर्छ ।
उदाहरण ब्रान्डहरू: हेटौडा सिमेनट PPC, अर्घाखाँची सिमेनट PPC, अम्वे सिमेनट PPC ।
३. सल्फेट रेजिस्टेन्ट सिमेनट (SRC - Sulphate Resistant Cement)
यो सिमेनट विशेष गरी रासायनिक वातावरणमा सल्फेटको आक्रमणबाट जोगाउन डिजाइन गरिएको हो ।
विशेषताहरू: यसमा Tricalcium Aluminate (C3A) को मात्रा धेरै कम हुन्छ, जसले गर्दा यो सल्फेट प्रतिरोधी हुन्छ ।
प्रयोग:
प्रयोग गर्ने सुझाव: तराई क्षेत्रमा जहाँ जमिनको पानीमा सल्फेटको मात्रा धेरै हुन्छ, त्यहाँ यो सिमेनट प्रयोग गर्न सिफारिस गरिन्छ ।
४. र्यापिड हार्डेनिङ सिमेनट (RHC - Rapid Hardening Cement)
यो सिमेनट OPC भन्दा छिटो सेट हुने गरी बनाइएको छ ।
विशेषताहरू: OPC को तुलनामा यसमा Tricalcium Silicate (C3S) को मात्रा बढी हुन्छ, जसले गर्दा यसले ३ दिनमै OPC ले ७ दिनमा पुग्ने बल प्राप्त गर्छ ।
प्रयोग:
प्रयोग गर्ने सुझाव: जुन प्रोजेक्ट छिटो सक्नु पर्ने हुन्छ, जस्तै नेपालको छोटो सुख्खा मौसममा सडक बनाउँदा यो उपयोगी हुन्छ ।
५. पोर्टल्याण्ड स्ल्याग सिमेनट (PSC - Portland Slag Cement)
PSC सिमेनट OPC क्लिंकरलाई स्टील उत्पादनको अवशेष (Granulated blast furnace slag) सँग मिसाएर बनाइन्छ ।
विशेषताहरू:
प्रयोग:
६. सेतो सिमेनट (White Cement)
यो OPC सँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ तर यसलाई बनाउँदा फलाम (Iron) को मात्रा नहुने कच्चा पदार्थ प्रयोग गरिन्छ ।
विशेषताहरू: यो संरचनात्मक रूपमा OPC जत्तिकै बलियो नभए पनि यसको रंग सेतो र मुलायम हुन्छ ।
प्रयोग:
प्रयोग गर्ने सुझाव: यो संरचनात्मक भार बोक्ने कामको लागि प्रयोग हुँदैन ।
तपाईंको प्रोजेक्टको लागि सही सिमेनट कसरी छान्ने? (How to Choose the Right Cement?)
नेपालमा सही सिमेनट छनोट गर्न निम्न कुराहरू ध्यान दिनुहोस् :
प्रोजेक्टको प्रकार: उच्च भवन (High rise building) बनाउँदा OPC उपयुक्त हुन्छ भने घर र प्लास्टरको लागि PPC उत्तम हुन्छ।
गुणस्तर: सिमेनटको बोरामा Nepal Standard (NS) वा ISO प्रमाणिकरण भएको चिन्ह हेर्नुहोस् ।
मूल्य: सस्तो सिमेनटले दीर्घकालमा क्षति पुर्याउन सक्छ, त्यसैले गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।
वातावरणीय कारक: तराई क्षेत्रमा (जहाँ जमिनको पानीमा केमिकल हुन्छ) SRC प्रयोग गर्नुहोस्। हिलो ठाउँमा PPC उपयुक्त हुन्छ।
सिमेनटको गुणस्तर जाँच गर्ने तरिका (How to Check Cement Quality?)
सिमेनटको गुणस्तर घरमै जाँच गर्न केही सरल तरिकाहरू छन् :
"हातमा लिएर": सिमेनटलाई हातमा लिँदा चिल्लो महसुस हुनुपर्छ। यदि खुम्चिएको वा दाना दाना जस्तो महसुस भयो भने पुरानो भइसकेको हुन सक्छ।
"पानीमा परीक्षण": सिमेनटको केही भाग पानीमा हाल्नुहोस्। असल सिमेनटका कणहरू पानीमा केही समय तैरिनुपर्छ तर राम्रो सिमेनट तुरुन्तै डुब्छ।
"बोरा हेरेर": सिमेनटको बोरामा "Manufacturing Date" (उत्पादन मिति) हेर्नुहोस्। नयाँ सिमेनट राम्रो हुन्छ। साथै, बोराबाट सिमेनट ढुंगाजस्तो सक्किएको छैन भनेर सुनिश्चित गर्नुहोस्।
